ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΑΤΖΗΚΩΣΤΗΣ

ΧΑΤΖΗΚΩΣΤΗ ΑΠΑΝΤΑ

Γιώργος Χατζηκωστής Παρασκευή 4 3 2016 ώρα 7 οελμεκ

Στην αρχή ήταν το όνομα και κανένα βοήθημα για τους νέους φιλολόγους

σαν εμάς τότε, η Μετρική, αναλύσεις ποιημάτων του Σεφέρη, Παναγία η Γοργόνα,

κι ύστερα η άμεση γνωριμία,

αφού συνυπήρξαμε για δυο τρεις μήνες συνδιευθυντές στο Παγκύπριο Γυμνάσιο, 1996.

Ένας πολύπλευρος όγκος ουσιαστικής εργασίας κατατεθειμένης

σε όλους τους τομείς,

εκκλησάκι, μουσεία του Παγκυπρίου, βιβλία για το σχολείο,

αναδίφηση στα περιουσιακά του στοιχεία και υποτροφίες σε μαθητές,

ένα ρυθμισμένο σχολείο, με το κύρος, το όνομα και το χρέος.

Κι ο Γεώργιος Χατζηκωστής, που άφησε σφραγίδα ανεξίτηλη στο σχολείο,

να παραμερίζει, να αυτοπεριθωριοποιείται και

διακριτικά να παρευρίσκεται σε συνεδρίες και στη ζωή του σχολείου,

αυτός, ο πρωταγωνιστής και πραγματικός αγωνιστής της παιδείας,

όχι μόνο της εκπαίδευσης του τόπου.

**************

Ευχαριστώ σας γιατί μου δώσατε την ευκαιρία να μελετήσω ολοκληρωμένα

πολύ μεγάλο μέρος του έργου του,

προπάντων όμως να θαυμάσω τη γενική αποδοχή από τους κριτικούς του έργου του.

Αποκαλύπτεται σιγά σιγά ο επιμελής μελετητής, ο βαθύνους, ο εμβριθής,

ο γνώστης ως λίγοι της ελληνικής γλώσσας και προπάντων ο κρυφός λογοτέχνης.

Ο θαυμασμός μου στο πολυσχιδές έργο του αμέτρητος

και θερμά τα συγχαρητήριά μου

για την απόφαση να τον τιμήσετε. Άξιος.

Ο τιμώμενος, Γεώργιος Χατζηκωστής

και με το δικό του έργο και με τη διάσωση του έργου αξιόλογων Κυπρίων

συνεισφέρει στον πολιτισμό μας.

Ο  Γιώργος Χατζηκωστής μελετά, γράφει, φέρνει στο φως, παράγει, ταξινομεί,

αξιοποιεί άριστα και υποδειγματικά το χρόνο και τη γνώση του,

καταθέτοντας στο θησαυροφυλάκιο του πολιτισμού.

Γιος της Αγγελικής και του Νικόλα Χατζηκωστή,

σεβάστηκε τη μνήμη του πατέρα και μας χάρισε το σύνολο έργο του

στο συγκινητικό και μεστό βιβλίο «Μνήμης Χάριν, - Η Πνευματικὴ Κληρονομιὰ τοῦ Νικόλα Χατζηκωστῆ»  το 1998.  

Γεννήθηκε στην Πάφο για την οποία πολλά έγραψε ως

«Ώρες της Πάφου, συλλογή ραδιοφωνικών εκπομπών του για τη γενέθλιο γη.

Στα αγγλικά και ελληνικά  «Ktima and new paphos - a brief history and tourist guide» (1970) «Πάφος, τουριστικός οδηγός – Paphos tourist guide» (1977).

« Οι Παλαμικές Γιορτές της Πάφου» (1973)

« Πάφιοι της αρχαιότητας» (2002)

«Η Πάφος του χτες» (2011) 

*******************

Αξιομνημόνευτη η ενασχόλησή του με το ποιητικό έργο του ήρωα μαθητή και ποιητή Ευαγόρα Παλληκαρίδη,

ενός νέου που η ζωή και ο θάνατός του ήταν σελίδες ποίησης.

« Ευαγόρας Παλληκαρίδης - ὁ ἥρωας καὶ ὁ ποιητής» με πολλές εκδόσεις (1965, 1980, 1984, 1995, 2011) και  

«Το λογοτεχνικό έργο του Ευαγόρα Παλληκαρίδη» (1970) 

*****************

Το πνευματικό περιβάλλον της Πάφου τον συγκινεί.

Ιδιαίτερα άνθρωποι αξιομνημόνευτοι

ως ο Σωτηράκης Μαρκίδης.

Στο βιβλίο του «Γράμματα από το Βαλκανικό Μέτωπο»  1983

αναπλάθει εν πολλοίς τον βίον και την πολιτείαν Σωτηράκη Μαρκίδη,

Πάφιου δικηγόρου, εθνικού μαχητή και  εύγλωττου αγορητή

που συμπληρώνει με το  «Σωτηράκη Σ. Μαρκίδη-'Τα ευρεθέντα' -Εισαγωγή κειμένων»                                                                                                                          που αποτελούν μέγα μέρος της ιστορίας της εθνικής, πολιτικής, πολιτιστικής

και θεατρικής ζωής της Πάφου των τελευταίων 80 και πλέον χρόνων.

***************

Η επαφή του Γιώργου Χατζηκωστή με τη λογοτεχνία

τού όξυνε την κριτική ικανότητα, την ευαισθησία και

προπάντων του καλλιέργησε τη χρήση του ελληνικού λόγου.

Όσοι διάβασαν κείμενά του, ιδιαίτερα το «Ταξίδι στη μνήμη»

με τις αναμνήσεις του,  ή τον άκουσαν να μιλά

αντιλαμβάνονται του λόγου το ύψος.

************************

Ανάμεσα στους πρώτους που μελέτησε, ο Σεφέρης, Μακρυγιάννης, Παπαδιαμάντης, Βενέζης.

Η μελέτη του έργου του Γιώργου Σεφέρη έδωσε πολύπλευρο έργο σχετικό με τον ποιητή,

με τον ήρωα Μακρυγιάννη και με τη Μικρά Ασία.

ως «Εκδηλώσεις του νεοελληνικού τραγικού στην ποίηση του Γιώργου Σεφέρη» (1969).

Μια ωραία αξέχαστη έκδοση το έργο

«Φωνή πατρίδας - η Ελλάδα του Σεφέρη (μὲ εἰκονογράφηση Ἀνδρέα Λαδόμματου» (1972, 2011) 

Άλλο «Γιώργος Σεφέρης - προσεγγίσεις στὸν ποιητὴ καὶ τὸ ἔργο του» συγκεντρωτική εργασία (1984)

Άλλο «Γιώργος Σεφέρης - Ἑρμηνευτικὲς καὶ διδακτικὲς προτάσεις» (μὲ τὴν Κίκα Ὀλυμπίου) (2002)

έργα ενισχυτικά του έργου των φιλολόγων στο σχολείο.

Ο μεγάλος της ποίησης ακολουθείται από το μέγιστο της πεζογραφίας μας Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.

Από την τελευταία πνευματική παραγωγή του

«Ο κόσμος των παιδιών στο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη» (2012)

******************

Με συγκίνηση θυμόμαστε οι νεότεροι τότε φιλόλογοι στην ερημία των βοηθημάτων την αρωγή στη διδασκαλία των Νέων ελληνικών με την «Νεοελληνική  Στιχουργική» 1969,

τις αναλύσεις των ποιημάτων του Σεφέρη, την ανάλυση της Παναγίας της Γοργόνας,

με το βιβλίο του «Η χαμένη Εδέμ και η Παναγία η Γοργόνα του Στράτη Μυριβήλη» (1972, 1992)

λογοτεχνικό βιβλίο στο οποίο διατρίβαμε με αγάπη στα σχολεία

αλλά και η μετάφραση του για το δράμα, « Η φύση και η ανάπτυξη του δράματος (τοῦ R.F.Clarke) (1973)

********************

Οι κυριότεροι ιστορικοί σταθμοί ευκαιρία για έργο ως

«Με του λόγου το σπαθί- αγώνες των λογίων της δουλείας για την απελευθέρωση του έθνους» με τα εκατονπενηντάχρονα από το 1821,

και η ανθολογία κειμένων του με το βιβλίο «Η Κυπριακή εξέγερση του 1931»

**************

Ως γνωστόν και αναγνωρισμένα το Παγκύπριο Γυμνάσιο

ήταν το κέντρο της πνευματικής ζωής της Λευκωσίας για πολλά χρόνια.

Ένα θεμελιώδες κεφάλαιο της πνευματικής κίνησης του τόπου

υπήρξε και ο μακαριστός ιατρός και λογοτέχνης Κύπρος Χρυσάνθης.

Η συνεργασία Χατζηκωστή- Χρυσάνθη έδωκε πολύχυμους καρπούς,

που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Πνευματική Κύπρος.

Και ειδικότερα, το βιβλίο του Χατζηκωστή

«Το γνωμολογικό-επιγραμματικό στοιχείο στον λυρικό λόγο του Κύπρου Χρυσάνθη» (1970) όπου ανιχνεύει τη φιλοσοφική διάθεση του ποιητή

όπως και ένα άλλο για τον Ξάνθο Λυσιώτη,  ευαίσθητο και πράο ποιητή

το διακοσμημένο έργο του «Τα λουλούδια του Ξάνθου Λυσιώτη» με στίχους για το φυσικό κάλλος και τους συμβολισμούς των λουλουδιών.

***********************

Η γνώση της ιταλικής γλώσσας τον βοήθησε στη μετάφραση σελίδων της ιταλικής λογοτεχνίας

ώστε να μας ανοίξει τους ιταλικούς πνευματικούς ορίζοντες

φέρνοντάς μας σε επαφή με  ιταλούς ποιητές , δραματουργούς και μελετητές

της ελληνικής και κυπριακής λογοτεχνίας, όπως με τα βιβλία του:

«Η Πιζανελλα (la Pisanella) (τοῦ Gabriele d’ Annunzio) (2001) δράμα εμπνευσμένο από το Χρονικό του Μαχαιρά και τη δημοτική μας μούσα,

«Ο κόσμος της Κύπρου στο ιστορικό δράμα La Pisanella του Gabriele d’ Annunzio» (2001)  

«Σελίδες ιταλικής ποίησης» (δίγλωσση ἔκδοση) (2003)

και δυο θεατρικά του Πιραντέλλο

«Το παραμύθι του ανταλλαγμένου παιδιού» (la favola del figlio cambiato) (τοῦ Luigi Pirandello) (2003)

«Άρτεμη και Τούντα» (Diana e la Tuda) (τοῦ Luigi Pirandello) (2004)

****************

Δύο σημαντικά του έργα λεξικογραφίας, 

συσχετισμού της ελληνικής, κυπριακής διαλέκτου και ιταλικής γλώσσας

είναι τα    «Η παρουσία της ιταλικής γλώσσας στο ελληνικό κυπριακό ιδίωμα» (2007, 2010)

και «Η παρουσία της ελληνικής γλώσσας στην ιταλική» (2007).

Δίκαια λοιπόν ο Γεώργιος Χατζηκωστής τιμήθηκε από την ιταλική πρεσβεία στην Κύπρο.

*****************

Για τους αδελφούς Ροδίωνα και Μιλτιάδη Γεωργιάδη είχε γράψει πρώτα το βιβλίο «΄Επος και Μαρτύριο - Οἱ Kύπριοι ἥρωες τοῦ ἀλβανικοῦ ἔπους καὶ τῆς ἐθνικῆς ἀντίστασης Ροδίων καὶ Μιλτιάδης Γεωργιάδης» (1995)

Αφιερωμένο Στη μνήμη της Ντίνας που αγάπησε και υπηρέτησε την Ιστορία

 Κι επειδή κανένας δεν είναι μόνος στη ζωή, να θυμηθούμε πρέπει την αγαπημένη του γυναίκα, μακαριστή  Ντίνα Χατζηκωστή,

με την οποία είχαμε μερικοί εδώ την τύχη να συνεργαστούμε στην Ανάπτυξη Προγραμμάτων, όταν εκείνη ασχολούνταν με τη συγγραφή της Κυπριακής Ιστορίας για το Λύκειο,

και την οποία οφείλω να μνημονεύσω ως άνθρωπο, άξια δασκάλα και συγγραφέα.   

Το 2008 προέβη στη συγκέντρωση, μελέτη και έκδοση σε τρεις τόμους του ιδιαίτερα σημαντικού

«Αρχείου Ροδίωνος Π. Γεωργιάδη»

**********************

Σε συναγωγή κειμένων του και έκδοσή τους προβαίνει με τα βιβλία του κάτω από το γενικό τίτλο

«Κεράμιον ύδατος»

  «Για τον μόχθο των άλλων» (2011) και «Για το δικό μου μόχθο»

 «. Κεράμιον ύδατος - συναγωγὴ κειμένων» (2004)

Και  «Κεράμιον ύδατος β´ - συναγωγὴ κειμένων» (2013)

Τελευταία μας προσκομίζει δυο τόμους των μεταφράσεων του,

στους οποίους έχει συγκεντρωθεί ελκυστικό υλικό για την ιστορία της Κύπρου και τον πολιτισμό της, μάλιστα ιδωμένο από ξένους.

Δυο τόμοι που αποτελούν ταμείο της Κυπριακής Ιστορίας και του Πολιτισμού

και κέντρισμα για άμεση γνωριμία με τον τόπο, τους ανθρώπους και τους παλιούς καιρούς.

***************

Καλό είναι επίσης να αναφερθεί πως ο Γιώργος Χατζηκωστής έγραψε στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους το Κεφάλαιο για την Ρωμαιοκρατία στην Κύπρο

και πως είναι ένας από τους βασικούς συντάκτες της Μεγάλης Κυπριακής Εγκυκλοπαίδειας, στην οποία έγραψε εκατοντάδες λήμματα.

Το μεγαλύτερο μέρος του συγγραφικού του έργου είναι  συγκεντρωμένο σε περισσότερο από 40 βιβλία.

******************

Η υπηρεσία του στο Παγκύπριο Γυμνάσιο έδωσε πλήθος βιβλίων

των οποίων ήταν εμπνευστής.

Αναφέρουμε όμως ενδεικτικά τα

Κληροδοτήματα, δωρεές και βραβεία στο Παγκύπριο Γυμνάσιο (1993) και

Σελίδες από την ιστορία και τη ζωή του Παγκυπρίου Γυμνασίου (1993) 

και πολλά άλλα για το σχολείο μας.

Ως διαδεχθείς τον τιμώμενο στη διεύθυνση του Παγκυπρίου Γυμνασίου

πιστεύω πως το έργο που άφησε στο Σχολείο

αποτελεί μια μεγάλη μαρτυρία της προσφοράς του στον πολιτισμό.

Εκτός από τις εκδόσεις βιβλίων σχετικών με την Ιστορία του αρχαιότερου Γυμνασίου της Κύπρου,

η οργάνωση των Μουσείων οφείλεται εξολοκλήρου σχεδόν σ’ αυτόν.

Τα Μουσεία του Παγκυπρίου Γυμνασίου αποτελούν για τον πολιτισμό μας κοσμήματα

που μαρτυρούν τον αγώνα αυτού του λαού να μορφώσει  τα παιδιά του

για να προσφέρουν κι αυτά στον πολιτισμό.

Γι’ αυτό το έργο του έγραψε ο Κύπρος Χρυσάνθης το επίγραμμα:

«Απόστολε των εθνικών γραμμάτων

«Και της παιδείας καλλίμαχε αθλητή

Οι θησαυροί του Παγκυπρίου Γυμνασίου

Ιστορικό μνημείο του πνεύματος και του ήθους

Ευγνωμονούν τον κόπο σου αρχαγγελικά.»

*****************

Για την προσφορά του στα γράμματα και την εκπαίδευση

ο Γεώργιος Ν. Χατζηκωστής τιμήθηκε από τον Ελληνικό Πνευματικό Όμιλο Κύπρου με το Βραβείο Γραμμάτων,

από τον Δήμο Ερμούπολης Σύρου και το

Υπουργείο Παιδείας Κύπρου για το εκπαιδευτικό του έργο,

από το Συμβούλιο Ιστορικής Μνήμης Αγώνα ΕΟΚΑ

για τη διατήρηση της μνήμης και την προβολή του εθνικού απελευθερωτικού αγώνα του 1955,

από την ιταλική κυβέρνηση για την προβολή της ιταλικής λογοτεχνίας και πολιτισμού,

από την Οργάνωση Ελλήνων Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως Κύπρου για τη συνολική του προσφορά στην πολιτιστική ανάπτυξη της Κύπρου

και από τον Σύνδεσμο Φιλολόγων Κύπρου «Στασίνος» για την προσφορά του στην ελληνική Παιδεία και τη Φιλολογία.

Όποιος ξέρει να διαβάζει βιβλία συνειδητοποιεί πως

τα βιβλία του Γιώργου Χατζηκωστή,

με ό, τι κι αν καταπιάνεται ο συγγραφέας ή επιμελητής τους,

είναι ζωντανοί συνομιλητές μας που μας παρέχουν αφειδώλευτα

τον πλούτο της πείρας των.

Ο κατάλογος των έργων του είναι μέγας.

Εύκολη ίσως είναι η αναγραφή των τίτλων των έργων και η εκφώνησή τους,

αν δούμε  όμως και προπάντων μελετήσουμε το έργο,

τότε θα επιβεβαιώσουμε πως ορθώς αποφασίσθηκε να τιμηθεί

ο Γιώργος Χατζηκωστής.

Ευχαριστώ 

Μάγδα Κιτρομηλίδου 2016

ΜΑΓΔΑ ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΟΥ 2016

Κυρίες και κύριοι.

Στο ερώτημα γιατί η τιμητική εκδήλωση στη μνήμη της Μάγδας Κιτρομηλίδου σήμερα,

μια λογική, επαρκής και πλήρης απάντηση μπορεί να είναι

γιατί ένας άνθρωπος, ως η Μάγδα Κιτρομηλίδου, τιμάται

γιατί κατέλιπε αποτυπώματα στο νου και  στην ψυχή των άλλων,

κι αυτοί είναι οι χιλιάδες μαθητές και μαθήτριές της που

είτε την είχαν δασκάλα ή διευθύντρια στο Γυμνάσιο Παλουριώτισσας.

Είναι όμως και οι συγγενείς και οι φίλοι και προπάντων τα μονάκριβα παιδιά της

που έχουν από καιρό-πιστεύω-  συνειδητοποιήσει την αξία της

και δη με την απώλειά της.

Είναι ακόμα το έργο που άφησε

που την κατατάσσει ανάμεσα στους εραστές της Ιστορίας, της Λαογραφίας,

του λόγου.

Είναι το ήθος, το πρότυπο σε καιρούς χαλεπούς και ισοπεδωτικούς.

Κι όλοι εμείς -πιστεύω πως με την παρουσία μας εδώ μνημονεύουμε,

τιμούμε και μακαρίζουμε τη Μάγδα Κιτρομηλίδου

έχοντας κατά νου το του Σόλωνα.

Είναι γνωστό το παραδομένο από τον Ηρόδοτο για τα ταξίδια του Σόλωνα

και την επίσκεψή του στο παλάτι του Κροίσου με το μυθικό πλούτο

και τα μεγαλοπρεπή θησαυροφυλάκια.

Ο Κροίσος περίμενε να τον θαυμάσει ο σοφός και να τον χαρακτηρίσει ευτυχή, μακάριο, ο Σόλων όμως του ανέφερε ευτυχισμένους τον Τέλλο τον Αθηναίο

με τα εξαίρετα παιδιά και τον ηρωικό θάνατο,

τον Κλέοβη και τον Βίτωνα , ρωμαλέους αθλητές και σε αγώνες νικητές,

που έσυραν το αμάξι που μετέφερε τη μάνα τους ως το ναό

σαράντα πέντε σταδίους μακριά,

ενώ οι Αργείοι τους μακάριζαν για τη σωματική τους  δύναμη

κι οι γυναίκες του Άργους τη μητέρα τους για τα παιδιά που της έδωσε ο θεός.

Κι όταν ο Κροίσος έγινε πυρσός από το θυμό, ο σοφός Αθηναίος απεγθέγξατο : μηδένα προ του τέλους μακάριζε.

Τη Μάγδα Κιτρομηλίδου μπορούμε άφοβα να τη μακαρίζουμε.

*********************

Για τη ζωή και το έργο της έχουν ήδη γραφτεί πολλά.

΄Ενας άνθρωπος στη ζωή του φανερώνει το χαρακτήρα και τα διαφέροντά του

με τα βιβλία που συνέγραψε και με τα θέματα που τον απασχόλησαν:

Ο πατέρας, ο σύζυγος, η Μικρασία, η Λαογραφία, η γενικότερη παιδεία του τόπου. 

Θα αρχίσουμε όμως από τις ρίζες και τον κοινό κορμό.

Μάγδα Κιτρομηλίδου χωρίς τον πατέρα Πασχάλη Πασχαλίδη είναι αδιανόητη ή χωρίς ρίζες,

όπως  και χωρίς το Μίκη Κιτρομηλίδη, το ταίρι της.

Γι’ αυτό θα μου επιτρέψετε να αναφερθώ σ’ αυτούς πρώτα

και στα σχετικά βιβλία που εξέδωσε η μακαριστή Μάγδα,

για να έχουμε μια σφαιρική όσο το δυνατόν εικόνα της.

Από πατρός αρχώμεθα.

Την Καβαφική πόλη του, τις μνήμες και τους αγώνες του στη Μικρασία

φέρνει μαζί του ο Πασχάλης Πασχαλίδης στην Κύπρο ύστερα από το διωγμό,

κι όπως ο Σεφέρης ακούει στο Κυπριακό πηγάδι τη φωνή της πατρίδας,

έτσι κι αυτός βρίσκει εδώ μια δεύτερη πατρίδα.

Οι αγώνες του οι πνευματικοί και πολιτικοί  αθανατίζονται στα γραπτά του

που διασώζει η Μάγδα ως καλή κόρη, γνήσιο βιολογικό και πνευματικό τέκνο του.

Ο Πασχάλης Πασχαλίδης, ο ιεροδιδάσκαλος του Χουδίου, απόφοιτος με άριστα 10 της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής, πατέρας της Μάγδας Κιτρομηλίδου,

με πτυχίο υπογραμμένο από τον Πενταπόλεως Νεκτάριο, τον άγιο Νεκτάριο,

κατέχει μέγα μέρος του έργου της Μάγδας, γιατί εμφανέστατα

στον πατέρα δεν χρωστούσε μόνο το ζην αλλά και το εύ ζην.

Μαθητής του Πασχάλη Πασχαλίδη, ο Νικόλας Χατζηκωστής γράφει για τον Πασχαλίδη: Ο Πασχαλίδης, φιλόλογος από τη Νικομήδεια της Μ Ασίας διορίστηκε στο ημιγυμνάσιο διευθυντής το 1915 και το διηύθυνε από τότε κα μετά που έγινε πλήρες. Πολυμαθής, γλυκύτατος, καταδεκτικότατος, το πιο σεβαστό πρόσωπο της Πάφου. Ένα πνευματικό και ηθικό ανάστημα, ένας φλογερός πατριώτης, ένας δάσκαλος του Γένους, που μπόρειε και ξάνοιγε το νου και την ψυχή των γύρω του στους ορίζοντες της σκέψης και της αρετής. Η προτομή του στολίζει την αυλή του Α΄ Γυμνασίου Πάφου

Διασωθείσες επιστολές του Πασχάλη Πασχαλίδη προς το Σύλλογο Μικρασιατών «Η Ανατολή»  έδωσαν στη Μάγδα Κιτρομηλίδου την ευκαιρία να παρουσιάσει μελέτη της με τίτλο «Πασχάλης Πασχαλίδης Ο ιεροδιδάσκαλος του Χουδίου- Πληροφορίες για την εκπαιδευτική και πνευματική κίνηση Ορθοδόξων Αρμενόφωνων πληθυσμών της Βιθυνίας στα χρόνια 1903-1909». Σκοπός της μελέτης ήταν η παρουσίαση  πληροφοριών σχετικών με τις εκπαιδευτικές προσπάθειες του συλλόγου αυτού των Μικρασιατών σε απόμακρες αρμενόφωνες ή τουρκόφωνες περιοχές της Μικράς Ασίας,  μέσα στα πλαίσια του προγράμματός του να εμπεδώσει την Ορθοδοξία

και να διαδώσει τα Ελληνικά Γράμματα, ιδιαίτερα σε χώρους που είχαν χάσει την ελληνική τους γλώσσα και «δεινότερον»

απειλούνταν από προσηλυτιστές ξένων θρησκευτικών δογμάτων.

Ο πατέρας της τιμωμένης  επιτέλεσε το προς την πατρίδα καθήκον του

διδάσκοντας σ’ αυτές τις περιοχές και καλλιεργώντας την ελληνίδα φωνήν.

΄Ενας άλλος, μεγάλος τόμος που εκδόθηκε από τη Μάγδα Κιτρομηλίδου με τίτλο

«Τα Ελληνικά Γράμματα στον Αλύτρωτο Ελληνισμό. Μεταξύ Μικράς Ασίας και Κύπρου»

παρουσιάζει το δάσκαλο στις αρχές του 20ου αιώνα στον αγώνα του να συντηρήσει

την εθνική μνήμη, να ιδρύσει και λειτουργήσει σχολεία και να θέσει τις βάσεις της επιστημονικής ζωής στον τόπο μας.

Η θυγατέρα

μέσα από τις λογοδοσίες και άλλα γραπτά του πατέρα της

ζωντανεύει την εκπαιδευτική ζωή της Πάφου, τους καημούς του δασκάλου

για εθνική ελευθερία και αξιοπρέπεια

και αποδεικνύει πως τίποτε δεν πάει χαμένο σ’ αυτό τον κόσμο,

όταν γίνεται για το καλό των συνανθρώπων μας. 

Οι λογοδοσίες, ιδωμένες μετά από καιρό, συγκινούν,

γιατί μεταφέρουν σε μια άλλη εποχή,

και μας μεταδίδουν τη φλόγα, τα συναισθήματα και τις σκέψεις

ανθρώπων δραστήριων και δημιουργικών σε καιρούς κοσμογονικούς,

με τον Πρώτο και Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο, τη Μικρασιατική Καταστροφή, τα Οκτωβριανά του 1931. 

Άλλο ένα σχετικό με τη Μικρά Ασία βιβλίο της είναι

«Το Μικρασιατικό Ζήτημα στην Εφημερίδα Πάφος της Κύπρου»

όπου εξετάζει μέσα από τα φύλλα της εφημερίδας

την πορεία του Μικρασιατικού ζητήματος

και τις αντιδράσεις της κυπριακής κοινωνίας

ιδιαίτερα της μικρής και ευαίσθητης στα εθνικά θέματα Πάφου.

Ο αναγνώστης του βιβλίου ταξιδεύει μέσα στο χρόνο και στον τόπο και εκτιμά

από τη μια την αντικειμενικότητα  της ερευνήτριας και από την άλλη συγκινείται

με την πρόθεσή  της να συμβάλει στη μελέτη τραγικών στιγμών της εθνικής ζωής, σημαντικών για την ίδια την ύπαρξή μας.

Ικανόν το του πατρός μέρος.

Είναι όμως και ο κοινός κορμός, ο μακαριστός Μίκης Κιτρομηλίδης.

Η μοίρα ένωσε δυο νέους τότε, που έζησαν μαζί τα δεινά της Κατοχής στην Ελλάδα, μοιράστηκαν τα ίδια οράματα για την ελευθερία της αγγλοκρατούμενης Κύπρου

και μετέσχαν ενεργά στον αγώνα γι’ αυτήν,

μοιράστηκαν την αγάπη για τη Φιλολογία, την έρευνα και την έκφραση,

η ξινωρίς των αρίστων, που ούτε ο θάνατος- μπορεί να πει κανείς-  δεν τους χώρισε.

Ο Μίκης Κιτρομηλίδης δεν πρέπει να μείνει εκτός της τιμητικής αυτής εκδήλωσης γιατί ήταν ο δάσκαλος, ο πατέρας, ο πνευματικός άνθρωπος ο ευγενέστατος κύριος που συντρόφεψε τη Μάγδα όσα χρόνια του έδωσε ο Θεός.

Για το Μίκη Κιτρομηλίδη γράφει ο Γιώργος Χατζηκωστής πως ήταν

το υπόδειγμα ανθρώπου, δασκάλου, επιστήμονα, χριστιανού, και Έλληνα.

Μέσα στο ασθενικό του κορμί ζούσε μια τεράστια δύναμη, θέληση γνώση και αρετή, σεμνός και στοχαστικός, επιστημονικά καταρτισμένος, συστηματικός, επίμονος, παιδαγωγούσα φυσιογνωμία. Απλός, σοβαρός, μετριόφρων, με σπάνια ανθρωπιά, παραδειγματική εγκαρτέρηση, ήρεμος, χαμηλόφωνος, γαλήνιος, ευγενής, εν πραότητι σοφίας και ευσεβείας. Ένας ακέραιος άνθρωπος, πρότυπο αρετής.

Στα 46 του χρόνια πέθανε, κι ο Γιώργος Χατζηκωστής τελειώνει λέγοντας:

Σε όσους από μας δόθηκε η χάρη να τον έχουμε δάσκαλο,

το ήθος και η αρετή του μένουν αξεθώριαστα στη μνήμη μας.

Και όταν και εμείς θα παρέλθουμε και δεν θα υπάρχει κανένας

από όσους  τον γνώρισαν

για να δίνουν τη ζωντανή μαρτυρία τους,

θα εξακολουθήσει να ζει στα δικά του κείμενα και σε όλα όσα

όλοι οι άλλοι φίλοι συνάδελφοι και μαθητές του κατά καιρούς καταθέσαμε

μικρή ανταπόδοση της μεγάλης οφειλής μας στον σπάνιο άνθρωπο

που υπήρξε ο Μίκης Κιτρομηλίδης.

Και πρώτη βέβαια η Μάγδα Κιτρομηλίδου, η οποία στο βιβλίο

« Κείμενα Μίκη Κιτρομηλίδη», έκδοση του Ελληνικού Πνευματικού Ομίλου Κύπρου βραβευθείσα από την Ακαδημία Αθηνών περιέλαβε μεγάλο μέρος του έργου του.

Άλλες πληροφορίες για  το φιλοσοφημένο δάσκαλο αρύουμε από την έκδοση των «Διηγημάτων» του Μίκη Κιτρομηλίδη.

Εκεί  διαβάζουμε πως γεννήθηκε το 1914 στη Λευκωσία, φοίτησε στο Παγκύπριο Γυμνάσιο, αριστούχος, με το Σεβέρειο βραβείο διανοήσεως και συνθέσεως, εργάστηκε αρχικά ως δημοσιογράφος στην εφημερίδα «Νέος Κυπριακός Φύλαξ»

και το 1936 γράφτηκε στη Φιλοσοφική Αθηνών

από όπου έλαβε το πτυχίο με άριστα το 1941.

Παρέμεινε στην Αθήνα κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής

και εργάστηκε ως καθηγητής.

Επέστρεψε στην Κύπρο το 1945 και εργάστηκε στο Παγκύπριο,

στο Γυμνάσιο Πάφου και πάλι στο Παγκύπριο.

Συμμετέσχε στην προπαρασκευή του κυπριακού απελευθερωτικού αγώνα

και κατά τη διάρκεια του αγώνα συνεργάστηκε με τον πολιτικό βραχίονα, την ΠΕΚΑ με τη συγγραφή άρθρων και φυλλαδίων.

Τα κείμενα του Μίκη Κιτρομηλίδη κρίνονται από ειδήμονες απαραίτητα για τη μελέτη της συγκεκριμένης περιόδου της πνευματικής ιστορίας της Κύπρου.

****************

Υπενθυμίζω πως η τιμωμένη έζησε και βίωσε την Κατοχή στην Αθήνα μαζί με την αδελφή της Αγγελική Πασχαλίδου Πιερίδη και το Μίκη Κιτρομηλίδη και άλλους έλληνες κυπρίους φοιτητές. Όλα όσα ζωντανά έφερε μέσα της για δεκαετίες από την περίοδο αυτή φύτεψε στο βιβλίο της «Η Άλλη εποχή»

Στην παρουσίαση του βιβλίου της Μάγδας Κιτρομηλίδου «Η άλλη εποχή»

η φιλόλογος και μαθήτριά της Θεοδώρα Παυλίδου γράφει πως

η Μάγδα Κιτρομηλίδου θεώρησε χρέος της την καταγραφή των εμπειριών

που έζησε στα χρόνια της γερμανικής κατοχής,

μια εποχή φρίκης και ηρωικού μεγαλείου

ιδωμένη μέσα από τα μάτια της κυπρίας φοιτήτριας της Φιλοσοφικής σχολής

του Πανεπιστημίου Αθηνών, όταν αποκλείστηκε εκεί μαζί με την αδελφή της.

Το αφήγημα αρχίζει με τη γερμανική κατοχή 27 απριλίου 1941

και τελειώνει με την επιστροφή στην Κύπρο 1945, 1 Απριλίου.

'Εμεινε στην Αθήνα καθ΄όλη τη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής

και εργάστηκε στο Αναμορφωτικό σχολείο Θηλέων Αθηνών (1943-1945),

για το οποίο έγραψε κι έδωσε διάλεξη στην Πάφο το 1946 με θέμα.

"Το ζήτημα των αναμορφωτικών σχολείων - παιδική παρεκτροπή και αναμόρφωση ".

Ο εκπαιδευτικός προβληματισμός σοβαρός ,

και η αγάπη για τα παιδιά του αναμορφωτηρίου φανερή.

Είχε ήδη αποκτήσει μοναδικές εμπειρίες που έπρεπε να μεταδοθούν και στους άλλους.

΄Ενα τέτοιο πνεύμα διέπει την όλη  ζωή της. Τίποτε δεν κρατά για τον εαυτό της. Προσφέρει τη γνώση, την αγάπη, τον προβληματισμό.

****************

Βιβλίο άμεσα σχετιζόμενο με την αδελφή της Αγγελική Πασχαλίδου-Πιερίδη

και αφιερωμένο στη μνήμη της είναι τα

«Ακριτικά Τραγούδια και Παραλογές από την Κύπρο»,

μια συλλογή που καταρτίστηκε από την ίδια και την αδελφή της, αρχαιολόγο,

όταν ήταν φοιτήτριες και παραθέριζαν στην Παναγιά της Πάφου

από όπου εξορμούσαν στις γύρω περιοχές και κατέγραφαν δημοτικά τραγούδια.

Σημαντικό μέρος της συλλογής κατέγραψαν από τουρκοκύπριους ελληνόφωνους.

Της Πάφου και της ζωής της είναι και το μελέτημά της

«Αναρίτα, Ιστορία και Παράδοση», αφιερωμένο στην Αναρίτα της Πάφου,

που διατήρησε αυθεντικά στοιχεία της παραδοσιακής ζωής και το λαϊκού πολιτισμού. Πρόκειται για υλικό που κατέγραψε η ίδια το Δεκέμβρη του 1985 με επιτόπια έρευνα

για τοπωνύμια, έθιμα και δίστιχα.

*********************

Η Μάγδα Κιτρομηλίδου γύρισε στην Κύπρο το 1945 και εργάστηκε στο Γυμνάσιο Πάφου (1945-1947).

Στην εφημερίδα Πάφος τον Οκτώβρη του 1946 είναι δημοσιευμένη   "Η προσφώνησις της καθηγητρίας των Ελληνικών Γραμμάτων Μάγδας Πασχαλίδου στην εορτήν της σημαίας " (1946).

 Στη συνέχεια εργάστηκε  στο Παγκύπριο Γυμνάσιο (1947-1949) και γύρισε πάλι στο Γυμνάσιο Πάφου  (1950-1954).

Στο μεταξύ δημοσιεύει στα Κυπριακά Γράμματα την εργασία της

" Το δραματικό στοιχείο στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου»

μια βεβαίωση της αγάπης της για το τραγικό που μεταδίνεται από γενιά σε γενιά.

Από το 1954 εργάστηκε ως καθηγήτρια στα Παραρτήματα Θηλέων Φανερωμένης, Αγίου Ιωάννου, Αγίου Κασσιανού και Παλουριώτισσας του Παγκυπρίου Γυμνασίου (1954-1960).

Σε συνεργασία με το Μίκη Κιτρομηλίδη δημοσιεύουν το 1954-55 στο Δελτίο Οργανώσεως Ελλήνων Λειτουργών Μέσης Παιδείας Κύπρου την εργασία τους 

«Το ύφος των σχολικών εκθέσεων των κυπρίων μαθητών ."

Όταν αργότερα, το 1993, το Παγκύπριο Γυμνάσιο γιορτάζει τα εκατοντάχρονά του και καλεί παλιούς μαθητές και καθηγητές του να δημοσιεύσουν αναμνήσεις τους,

η Μάγδα Κιτρομηλίδου γράφει στη Μαθητική Εστία για το παράρτημα του Αγίου Κασσιανού. «Παγκύπριο Γυμνάσιο - Παράρτημα Αγίου Κασσιανού».

Σας διαβάζω την περιεκτικότατη σε νοήματα και θέσεις πρώτη παράγραφο.

"Τα ελληνικά σχολεία της αλύτρωτης Κύπρου συντήρησαν δυνατή, θαρραλέα κι ανυποχώρητη την ελπίδα της ελευθερίας της. Γι΄αυτόν τον λόγο τίποτε δεν μπορεί να μας θλίβει πιο πολύ στη σημερινή εποχή από τη θέα ενός σχολείου ελληνικού με την τουρκική σημαία να κυματίζει στην κορυφή του."

Το κείμενο δε χρειάζεται ανάλυση. Κάθε λέξη του είναι και μια σφραγίδα στη ζωή της Μάγδας Κιτρομηλίδου. Ελληνικά σχολεία, αλύτρωτη Κύπρος, συντήρηση, ελπίδα της ελευθερίας. Θλίψη για την τουρκική σημαία που κυματίζει σ΄ένα ελληνικό σχολείο.  Ρίξε αυτές τις λέξεις στο χαρτί έτσι ή αλλιώς κι έχεις αποτυπώσει ένα μεγάλο μέρος της  προσωπικότητας  της δικαίως τιμωμένης.

Η ζωή της σφραγισμένη με την προσφορά της στα ελληνικά σχολεία,

πάθος της ο αλύτρωτος ελληνισμός,

η συντήρηση της ελπίδας για ελευθερία στήριγμά της,

η τουρκική κατοχική σημαία θλίψη της.

Εδώ στον Άγιο Κασσιανό εργάζεται τον καιρό της ΕΟΚΑ,

ζει τις τουρκικές προκλήσεις  και μετέχει

αφανής σύνδεσμος της Οργάνωσης στον αγώνα.

Ήταν υπεύθυνη να παραλαμβάνει  το ταχυδρομείο της ΕΟΚΑ

και να το στέλλει στην Πάφο.

Εργάστηκε ύστερα  ως υποδιευθύντρια του παραρτήματος Θηλέων Φανερωμένης  (1960 - 1961)  και του Παγκυπρίου Γυμνασίου Θηλέων Παλουριωτίσσης (1961 - 1963 )

Από το 1963 έως το 1967 εργάστηκε ως διευθύντρια

στο Γυμνάσιο Θηλέων Φανερωμένης

και από το 1967 ως την αφυπηρέτησή της το 1981 ως διευθύντρια στο Γυμνάσιο Θηλέων Παλουριωτίσσης.

Η τελευταία περίοδος της εκπαιδευτικής της υπηρεσίας (1974 - 1981) είναι συνυφασμένη  με τις προσπάθειες για τη λειτουργία του σχολείου,

σε ένα από τα πιο επικίνδυνα σημεία της νεκρής ζώνης της Λευκωσίας.

Η επαναλειτουργία του Γυμνασίου το 1975  ξανάφερε τη ζωή

και σ’ όλη την περιοχή, που είχε εγκαταλειφθεί το καλοκαίρι του 1974

ύστερα από την Τουρκική εισβολή.

**************

Τότε γνώρισα την Μάγδα Κιτρομηλίδου,

δεμένη με το Γυμνάσιο Παλουριώτισσας, γιατί το ανέστησε εκ της φθοράς .

Πολύ πιθανό , αν δεν ήταν αυτή , ακόμα και σήμερα να το ΄σκιαζε το σκότος της φοβερής πλάκας, αφού το Γυμνάσιο βρίσκεται  στη νεκρή ζώνη.

Οδήγησε το Σχολείο στο φως ανοίγοντας τις  πύλες του στις μαθήτριες

της εποχής και του τόπου, κι έτσι έσωσε  ένα εκπαιδευτήριο, 

μια κολυμβήθρα αλύτρωτου ελληνισμού,

καθιστώντας το και πάλι το πνευματικό λίκνο της ακριτικής Λευκωσίας.

Αγωνίστηκε γι΄αυτό με θέρμη και αυτοθυσία, με υψηλό αίσθημα ευθύνης

απέναντι στα παιδιά και στον τόπο, και το πέτυχε: Το σχολείο άνοιξε, τα γήπεδα ελευθερώθηκαν.

    

Οι μαθητές κι οι καθηγητές ήθελαν, θέλουν, χρειάζονται πρότυπα.

Και η Μάγδα Κιτρομηλίδου ήταν πρότυπο: Λιτότητας, ουσιαστικότητας, απλότητας, οικονομίας, φρονιμάδας, εργατικότητας, αποτελεσματικότητας, προγραμματισμού, σιγουριάς, Ανθρωπιάς, καλοσύνης, ανεκτικότητας, κατανόησης, Πολιτικής υπευθυνότητας, δημοκρατικότητας, πατριωτισμού, επιστημονικότητας, ευαισθησίας, περηφάνιας κι αρχοντιάς, ταπεινοσύνης,  θρησκευτικότητας, ευλάβειας. 

Όμως , εκτός  από τον αγώνα για επιστροφή και εγκατάσταση στην ερημωμένη περιοχή, έζησα μαζί της και μιαν επανάσταση, τις εκπαιδευτικές αλλαγές των δημοκρατικών κυβερνήσεων της Ελλάδας και παρακολούθησα τις θετικές αντιδράσεις της  στην επισημοποίηση της δημοτικής γλώσσας  και αργότερα στη διδασκαλία της.

Η Μάγδα Κιτρομηλίδου ήταν όχι μονο έτοιμη,   αλλά είχε προλειάνει το έδαφος           με τις επισημάνσεις στις λογοδοσίες της,  με τους συνεχείς προβληματισμούς της,       με την κριτική της ματιά .

Κι όταν οι αλλαγές γίνονταν πραγματικότητα,  κατηύθυνε κάθε προσπάθεια στο σχολείο.  ΄Ετσι, εκτός από το συντονισμό της πολύπλευρης σχολικής ζωής                 είχε λόγο κι έπαιρνε θέση στο κάθε πρόβλημα, σχεδιάζοντας, παρακολουθώντας, προτρέποντας, κρίνοντας, διορθώνοντας πορείες.

Ακόμα και τώρα, ύστερα από τόσα χρόνια,  θεωρώ τον εαυτό μου ευτυχή

γιατί μου δόθηκε τότε η ευκαιρία να μελετήσω τις λογοδοσίες της

και να ταξινομήσω θεματικά  τις θέσεις της και να τις εκδώσουμε .

Αποτελεί και σήμερα η έκδοση εκείνη μια πηγή πληροφοριών για την εκπαίδευση της Κύπρου και  απόδειξη της βαθιάς γνώσης και του γνήσιου προβληματισμού της πάνω στα τρέχοντα αλλά και στα αιώνια προβλήματα της εκπαίδευσης.

Μιλώ για το τεύχος Μαθητικοί Αντίλαλοι - Αφιερωματικό  τεύχος του Γυμνασίου Παλουριώτισσας, 1980 - 81..

Και για την έκδοση  Γυμνάσιο Παλουριώτισσας 1974-1981. Η ιστορία ενός Ακριτικού Γυμνασίου μέσα από τις λογοδοσίες της κ. Μ. Κιτρομηλίδου, Λευκωσία 1981.

Ήταν όμως ακόμα η όλη σχολική ζωή που έφερε τη σφραγίδα της .

Με συγκίνηση θυμούμαι τις κοινές συγκεντρώσεις, τις νουθεσίες και τους επαίνους, τους εορτασμούς και τις εκδηλώσεις , τις συνεδρίες και εκδρομές,  τις καλλιτεχνικές εκδηλώσεις και τις σεμνές λειτουργίες του Σαββάτου στο εκκλησάκι της σχολής.

Μια ζωή προγραμματισμένη και ασφαλή μεστή και δημιουργική, πλήρη αγάπης και αγαθότητας. Αυτήν ζήσαμε μαζί στο Γυμνάσιο Παλουριώτισσας.

********   

 Ήρεμη άφησε τον κόσμο

όπως οι άνθρωποι που δεν αποκρούουν τα βάσανα ή τη μοίρα,

αλλ’ αντίθετα, στωικά υπομένουν και καρτερικά αγωνίζονται  για το καλύτερο

των παιδιών της, των παιδιών του σχολείου της και γενικότερα της παιδείας του τόπου,

σε μια πατρίδα ημικατεχόμενη που χρειάζεται ανθρώπους με ήθος, πρότυπα.

    

     Γιατί η Μάγδα Κιτρομηλίδου ως άνθρωπος φιλοσοφημένος

     δεν  έμεινε στα παρόντα

     αλλά με τη γενικότερη θεώρηση των πραγμάτων

     ήξερε και πούθε ερχόταν αυτή η πατρίδα

     και οραματιζόταν πού έπρεπε να φτάσει.

     Γι’  αυτό η τιμητική γι’ αυτήν σήμερα εκδήλωση.

     Ευχαριστώ.            

                  

ΜΝΗΜΗ

ΜΝΗΜΗ

Τους ανθρώπους τους θυμόμουν από την αύρα τους

ο καθένας με το δικό του στέφανο

τη λιγεράδα ή το δυσκίνητο

καθισμένοι στον καφενέ να μετρούν τη φτώχια

κι ύστερα αργά αργά για το σπίτι

μέσα στα στενά και στις πέτρες

οι θείες πάντα περίμεναν τα παιδιά τους 

άλλα στη χώρα άλλα στην Αστράλια

η μια 

σαράντα μέρες καθόταν στην αυλή και μοιρολογούσε

το χαμένο τέκνο

μικρό παιδί των δώδεκα δεκατριών

η άλλη

πάντα στο φούρνο μποροστά

πώς να γεμίσει τόσα στόματα

με την ευωδιά του φρεσκοψημένου ψωμιού

με τις ελιές της αυλής της

Ξεριζωμένος αυτός ο κόσμος

μένει με όλες τις ρίζες του στη μνήμη

που πενθεί.

το φως

το φως
στέλιου παπαντωνίου

Ίσως το γαλαζόπλωρο καράβι να ξανάρθει

αλλά εμείς μπορεί ήδη να το έχουμε συναντήσει

στις αιώνιες μονές

εκεί που πάμε και δεν θα' χει φως 

παρά μόνο αυτό της Κερύνειας και των περιχώρων

όπως το' ψαλλε ο παππούς ο παπάς στον εσπερινό

Σάββατο βράδυ σαν ερχόταν από του Ματσάγκου ή το περβολούι

πλημμυρισμένος κι εκείνος με το φως

γι' αυτό λέω

φως μόνο να υπάρχει εκεί στην αγαπημένη πόλη

στο αγαπημένο χωριό

στα καντούνια της γειτονιάς

κι αυτό είναι ικανό να διαλύσει όλα τα σκοτάδια

τα σύγνεφα και τους δαιμόνους 

που μας περικυκλώνουν αστόχαστα

προκαλώντας σύγχυση φρενών

κάτι σαν την αρχαία άτη

να σταματήσουμε να είμαστε Έλληνες

αν είναι ποτέ δυνατόν!!!